De Sleutel Logo

Een OPNAME en MEERDERJARIG?
Bel 09 3606229
Meer info

 



Een OPNAME en MEERDERJARIG?
Bel 09 3606229
Meer info

 



Professionals

Hier vind je info op maat van wie beroepshalve met het thema drugs bezig is. Welke drugspreventie is effectief?  Maak kennis met ons aanbod voor leerkrachten en preventiediensten. Wat is evidence based hulp verlenen? Bekijk ons overzicht van goede praktijken en bruikbare meetinstrumenten.

woensdag 02 maart 2022 09:30

Is er leven na een suïcidepoging? Interview met Karl Andriessen

Zondag 9 januari, journaal TF1 20u, Stromae schudt menige kijker wakker en niet alleen de muziek scene. Stromae stelde het nummer l’Enfer voor. In een interview vertelt hij dat donkere gedachten hem niet vreemd zijn. Op de vraag of muziek hem bevrijdt van zijn innerlijk gevecht zingt hij het lied l’Enfer. Het nummer gaat vooral over eenzaamheid en suïcidale gedachten.

Suïcide in de media. We krijgen in het journaal de verwijzing naar de zelfmoordlijn. Er wordt over gesproken. Lof en kritiek! Wordt het een kans om er over te praten? Geeft het lied hoop dat je uit het donker dal kan raken? Of is het een risico voor wie met suïcidale gedachten zit.

Zelfdoding in cijfers

In 2018 overleden in Vlaanderen 984 personen door suïcide, waaronder 725 mannen en 259 vrouwen. Dit komt neer op bijna 3 zelfdodingen per dag. Vermoedelijk is dit een onderschatting gezien er ook elk jaar sterfgevallen zijn waarvan de doodsoorzaak moeilijk te bepalen is.

Er waren in 2019 naar schatting 9.745 pogingen tot zelfdoding in Vlaanderen, wat neerkomt op gemiddeld 27 suïcidepogingen per dag. Meer vrouwen (62.5%) dan mannen ondernamen een suïcidepoging.

Cijfers Agentschap Zorg en Gezondheid

 

Suïcidepreventie staat hoog op de agenda binnen De Sleutel. Er werd gewerkt aan het zichtbaar en bespreekbaar maken van het suïciderisico. In het elektronisch patiëntendossier zie je bij opstart een inschaling van het risico bij elke cliënt. Er wordt jaarlijks vorming georganiseerd om kennis en taal te geven om met dit thema aan de slag te gaan in de verschillende facetten van de werkingen binnen De Sleutel. Ook de overheid legt hier de klemtoon op. Vanaf april 2022 kunnen we inspectie verwachten op het punt van suïcidepreventie binnen de revalidatiesector.

We gaan in gesprek met Karl Andriessen. Na enkele mailtjes heen en weer ontmoeten we elkaar via teams. Karl Andriessen, die vele jaren werkte bij de zelfmoordlijn en de suïcidepreventiewerking van de centra voor geestelijke gezondheid woont en werkt reeds 8 jaar in Australië.

karl andriessen webDr. Karl Andriessen is senior research fellow aan de universiteit van Melbourne en KULeuven. Hij is een gerenommeerd onderzoeker op het gebied van suïcidepreventie en rouwverwerking na suïcide.

Hoe word je expert inzake suïcidepreventie?
“Als jong afgestudeerde zag ik na een aantal tijdelijke contracten een vacature bij de zelfmoordlijn. Ik werd geselecteerd en ik ging er voor. Ik voelde een geraakt zijn zowel op persoonlijk als op professioneel vlak. De persoonlijke ervaring en de kennis hieromtrent is trouwens iets wat steeds meer ingang krijgt in de opbouw van suïcidepreventie en in richtlijnen rond onderzoek. De opzet van een onderzoek wordt getoetst met mensen met lived experience, dit om de effectiviteit en implementatie kansen te vergroten. Dit maakt dat de onderzoeksvragen op voorhand gecheckt worden op zinvolheid in de plaats van achteraf stilstaan bij het feit of dit aansluit bij de effectieve noden. Het klinkt logisch, maar het feit dat er richtlijnen rond opgezet worden, toont aan dat er meer nodig is dan enkel standpunten van goedbedoelende academici en hulpverleners. Vanuit de praktijkervaring ging ik mij verder specialiseren. In mijn doctoraatsonderzoek deed ik een exploratief onderzoek naar rouw bij adolescenten bij het verlies van familieleden of vrienden al of niet door suïcide. Ik ontwikkelde de adolescent grief inventory-vragenlijst, die peilt naar de gewone rouwreacties, en kan gebruikt worden bij jongeren met of zonder mentale problemen. In een ander onderzoek peilden we naar de persoonlijke ervaringen van mensen die een suïcidepoging hebben gedaan, wat er voor hen nodig is om herhaling te voorkomen.”

Vlaams Actieplan Suïcidepreventie

Op 19 november 2021 [1] stelde minister Wouter Beke het nieuw Vlaams Actieplan Suïcidepreventie voor. Het doel is het aantal suïcides in Vlaanderen verder doen dalen met 10% tussen 2020 en 2030. Het uitgangspunt is dat investeren in suïcidepreventie werkt en loont, zo kende Vlaanderen dankzij brede inspanningen tussen 2000 en 2018 een daling van het aantal suïcides met 26%. Het voorstel voor het derde Vlaams Actieplan Suïcidepreventie omvat zes wetenschappelijk onderbouwde strategieën.

tabel suïcidepreventie

Wat vind je van het nieuwe actieplan?
“Ik heb zelf meegewerkt met het eerste Vlaams actieplan. Het nieuwe plan is gelijklopend met de algemene suïcidepreventieplannen in Europa en in andere regio’s. De 6 strategieën zijn opgesteld op basis van internationaal onderzoek. In elke regio worden dergelijke strategieën vertaald naar de specificiteit en eigen klemtonen worden gelegd. Ik herken verschillende elementen zoals hier in Australië”

Andriessen illustreert aan de hand van de topic suïcidepreventie bij de hele bevolking (strategie 1). Hier gaat men op zoek naar waar risico’s zijn en hoe men die kan beveiligen. Dit kan gaan over de richtlijnen in de media (vb na afloop van een programma waar suïcide in voorkwam een boodschap geven waar je terecht kan voor hulp) of over het beveiligen van gevaarlijke plekken (sommige bruggen of bepaalde hoge kliffen worden in Australië beveiligd) zodat het suïcidegevaar op die plaats afneemt.

DeSleutel voet webAndriessen: “Na een suïcidepoging is het belangrijk om samen met de cliënt te bouwen aan perspectieven”

Een ander voorbeeld betreft de strategie vorming en opleiding. Deze is belangrijk zowel naar de professionelen als naar de sleutelfiguren. “Voor de professionelen is het belangrijk om de evidence based kennis en vaardigheden actueel en actief te houden, zoals het opstellen van safetyplannen, risicoformuleringen, …. Voor de sleutelfiguren of zoals het hier gezegd wordt “the gatekeepers” [2] is het belangrijk om deze mensen te trainen in het opmerken van mogelijke risico’s en mogelijke interventies”, zo vervolgt Andriessen.

“Zelf ben ik de laatste 10 à 20 jaar intensief bezig met postventie* (strategie 5). Dit gaat om de rouwverwerking en hulpverlening bij nabestaanden. Daarnaast bestaat er ook nazorg voor suicidepogers. Wat helpt om het risico te beperken? In Australië loopt nu een project van safehouses. Mensen die een suïcidepoging hebben gedaan, kunnen daar terecht voor een aantal dagen. Er wordt gewerkt met peersupport en de klemtoon ligt op het tot rust komen en stilstaan bij wat de aanleiding was, wat men wilde bereiken en hoe ze nu verder willen. De voorlopige resultaten zijn erg positief.”

Wat zijn aandachtspunten voor medewerkers die werken met personen met een middelen gerelateerd probleem?
“Tips geven is altijd iets gevaarlijk. Het verhaal van de individuele persoon is eigenlijk leidend. De betekenisgeving van die persoon is van tel. Wat heeft iemand allemaal al meegemaakt? Hoe kijkt iemand naar zijn eigen geschiedenis? Hoe is iemand ingebed in zijn sociale omgeving? Welke perspectieven heeft iemand? Algemene richtlijnen geven een noodzakelijk houvast en toch is het zo belangrijk om goed af te stemmen op de persoon die voor je zit. Luisteren is enorm belangrijk”.

Andriessen verwijst naar Maltsberger, een Amerikaans psychiater, die naam gemaakt heeft met een studie over therapeutische vergissingen. Hij beschreef deze casussen om een kritisch gesprek op gang te brengen. Een van deze cases betrof een persoon die ernstig verslaafd was aan alcohol en andere middelen. Tijdens de behandeling komen zijn suïcidale neigingen op de voorgrond. Daarop kiest het team voor een opname en wordt er ingezet op clean worden. Enkele dagen later overleed hij door zelfmoord.

“De discussie die Maltsberger op gang brengt gaat om het dilemma of deze cliënt zijn verslaving nodig had als een soort zelf-medicatie om het leven aan te kunnen en het therapeutische doel van nuchterheid om zo het suïciderisico beperken. Met dit voorbeeld wil ik enkel aangeven dat het ontzettend belangrijk is om, naast de houvasten van een algemene richtlijn binnen een organisatie, voldoende oog te hebben voor de individuele cliënt met zijn eigen verhaal en geschiedenis. Daarnaast wil ik de klemtoon leggen op de teamwerking. Als er sprake is van suïciderisico is er altijd onzekerheid en ongerustheid. En dat is terecht! Het is daarom belangrijk om teamkeuzes te maken en gezamenlijk gedragen keuzes te maken. Deze gedeelde verantwoordelijkheid kan helpend zijn voor het geval een cliënt overlijdt om het te kunnen dragen, om er mee om te kunnen gaan. En zelfs bij een teambeslissing is het voor elke hulpverlener anders hoe iemand met zo’n verlies om zal gaan.”

Hoe zit het met suïciderisico en verslavingszorg?
“Het is belangrijk om aan te stippen dat de meeste mensen met een suïciderisico niet in hulpverlening terecht komen. Dus op het kruispunt van verslavingszorg en suïcidepreventie worden we geconfronteerd met een heel select publiek.”

Vastlopen in het leven?

“Vaak lijkt het doorslaggevend hoe iemand ingebed is in zijn omgeving. Wie maakt deel uit van zijn entourage? Zijn er mensen die op hem/haar rekenen? Zijn er betekenisvolle contacten? Veelal is er een zekere ambivalentie. Iemand die suïcidaal is wil niet persé dood gaan. Vaak gaat het om mensen die vastgelopen zijn in het leven, wat betekent dat men niet meer op deze manier verder wil leven. Misschien kan je een middelen gerelateerde stoornis ook bekijken als het vastlopen in het leven. Als je die ambivalentie kan vastpakken of uitvergroten kan je soms uit een impasse geraken. We merken dat een opname na een suïcidepoging een kantelpunt kan zijn. Voor sommigen is het een wake-up call, een hernieuwde kans om hun leven anders vorm te geven. Vaak is het helpend als er mensen naast blijven staan. Mensen die hen laten weten ze graag gezien worden, hun kwaliteiten kunnen opnoemen, inzet benoemen, …”

Bekijken we elke overdosis (OD) best als een potentiële suïcidepoging?
“De kans is groot dat dit een overshooting is. Bij een OD is het eveneens belangrijk om het verhaal van de cliënt te horen. Er zijn verschillende gradaties of intenties bij een OD. Het kan gaan om een tijdelijke ontsnapping, een gok, er kan sprake zijn van onduidelijkheid over hoeveel actieve bestanddelen in het gekochte product zit, het kan dat het iemand niet kan schelen of er risico is en het kan een bewuste poging zijn om er niet meer te zijn. De kern komt neer op het exploreren van de verwachting die men had bij het gebruik voorafgaand aan de OD of de nood die iemand ervaart. Pas dan kan men accuraat bepalen of de OD een suïcidepoging betreft.”

Is er leven na een suïcidepoging? Zijn er voorspellende elementen die ervoor zorgen dat mensen terug kunnen aanhaken aan het leven?
“Dat is moeilijk algemeen te bepalen. Je kan enkel samen met de cliënt exploreren en bouwen aan perspectieven. Afhankelijk van de fase waarin iemand zich in bevindt kunnen verschillende elementen helpen: beperkte toegang tot middelen en gepaste support, beweging, meditatie, spiritualiteit, huisdieren, vertellen, kunst, leren van anderen, medicatie, psychiatrische behandeling, therapie, tele-onthaal en de zelfmoordlijn, zelfhulpgroepen, maatschappelijk begrip. Het werken aan een toolbox [3] voor het leven is hier een voorbeeld van. De cliënt zelf gaat de strijd aan voor het leven of vindt terug hoop, accepteert het leven met het risico op een nieuwe poging. Het is belangrijk dat de cliënt zelf ervaart wat werkt en wat niet.”

Hoe kan je als hulpverlener of naasten “gerust” zijn als je weet dat iemand suïcidegedachten heeft of als er suïcideplannen zijn?
“We gaan op zoek naar meer duidelijkheid, naar een hersteld vertrouwen. In het begin is er de onrust: is er nog steeds een risico? Kampt de persoon nog met suïcidegedachten? Voor naasten is het belangrijk dat zij de therapeuten-rol niet op zich nemen. Het is erg belangrijk dat de sociaal emotionele functie blijft opgenomen worden. De normale ondersteuning is vaak wat mensen door een moeilijke fase helpen, denken we daarbij aan normaliteit, geruststelling, de afleiding van het dagelijkse leven, erkenning, … Bij hulpverleners is het goed dat er een zekere onrust aanwezig blijft, want eigenlijk kan je nooit helemaal gerust zijn dat er geen suïcidepoging meer gaat volgen. Onderzoek wijst immers uit dat als er eerdere pogingen geweest zijn er een grotere kans is voor een volgende poging en suïcide.
Het is belangrijk dat hulpverleners de openheid aanbieden, een plek geven waar men niet hoeft te doen alsof, maar waar er over de suïcidegedachten of -plannen kan gepraat worden. Dit vraagt speciale vaardigheden en kan tegelijk erg confronterend zijn naar verantwoordelijkheid of eigen ervaringen. Hulpverleners dienen hier bewust van te zijn en moeten hier leren mee omgaan. Het is ook belangrijk om te wijzen op het fluctuerende proces van suïcidale neigingen. Aangezien het een wisselend iets is, kan het zijn dat het de ene week oké is, maar daarom is dat niet persé zo de volgende keer als je de cliënt ontmoet. Het is aan de hulpverlener om dit thema aan te brengen en telkens opnieuw te bevragen. Deze constante aandacht vergt specifieke vaardigheden. Voor een cliënt is het belangrijk dat er een plek is waar dit telkens opnieuw kan besproken worden, waar de omgeving vaak al afgehaakt is als het over dit thema gaat (vanuit zelfbescherming, geloven in de hoop, niet te zwaar op de hand zijn, …).”

De Sleutel biedt ook drugpreventie via de scholen. Is het voor onze preventiewerkers belangrijk de klemtoon te leggen op suïciderisico of houden ze dat beter voor de specifieke suïcidepreventieprogramma’s?
“Leerkrachten ondersteunen in het werken aan het algemeen welbevinden en leren herkennen van gebruik of risico’s op gebruik is erg belangrijk. Het is zeker belangrijk om het suïciderisico te vermelden. Uit veel onderzoeken blijkt dat alcohol en gebruik van middelen een ontremmende werking hebben. Als jongeren onder invloed zijn, is er meer impulsiviteit en kan er sprake zijn van een hoger suïciderisico.”

Els Vanneste (maart 2022)

 

* Postventie is bedoeld om ondersteuning te bieden aan de familie en geliefden van mensen die een einde hebben gemaakt aan hun leven. Vanwege het stigma rond zelfmoord, is het niet ongebruikelijk dat degenen die het dichtst bij de overledene staan, tegenstrijdige gevoelens hebben.

[1] Website 1813, zelfmoord – het voorstel derde Vlaams actieplan suïcidepreventie

[2] Suicidology post graduate curriculum: priority topics and delivery mechanisms for suicide prevention education. Hawgood J., … Andriessen K, e.a, 2021, International journal of environmental research and public health, 18, 9926, p1-12

[3] Scarth, B, … Andriessen K ea, 2021, Strategies to stay alive: adaptive toolboxes for living well with suicidal behavior, international journal of environmental research and public health, 18, 8013, p1-17

 

Drugpreventie bij kinderen werkt

Volg ons op Facebook